De onderstroom zit altijd aan tafel (ook als niemand het benoemt)

Wat als je project uitloopt op iets wat nooit op de planning stond. Door het spel tussen leidinggevenden met verschillende belangen, een spel waar jij part noch deel aan had, maar wel de gevolgen van draagt.

Wat als je project uitloopt op iets wat nooit op de planning stond. Door het spel tussen managers met verschillende belangen, een spel waar jij part noch deel aan had, maar wel de gevolgen van draagt. Dat is geen uitzondering en het gebeurt niet alleen in projecten. Het gebeurt in bijna elk gesprek met een groep mensen dat er ook verschillende belangen aan tafel zitten, en meestal zonder dat iemand het hardop benoemt.

Boven- en onderstroom

Er is een simpel onderscheid dat helpt om te snappen waarom gesprekken soms vastlopen terwijl de inhoud klopt.

Boven de oppervlakte zit alles wat je kunt bespreken, meten en agenderen: taken, deadlines, resultaten, afspraken. Dit is het gedeelte waar de meeste vergaderingen en de meeste gesprekken zich toe beperken.

Onder de streep zit wat het gedrag daadwerkelijk stuurt: wie welke macht heeft, los van de functietitel. Welke belangen er spelen, en wat iemand wint of verliest als iets verandert. Hoe de onderlinge relaties zijn, soms al jaren opgebouwd, met kleine irritaties en oude geschiedenis. En de ongeschreven regels: wat er in de praktijk gebeurt, maar nooit wordt uitgesproken.

Zolang je alleen boven de oppervlakte blijft, los je een symptoom op. De oorzaak zit meestal eronder.

Waarom dit altijd meespeelt

Leiderschapsontwikkeling wordt vaak ingericht als vaardigheidstraining: hoe delegeer je een taak, hoe voer je een moeilijk gesprek, hoe stel je grenzen. Allemaal nuttig, en allemaal boven de streep.

Maar een leidinggevende die goed is in de vorm van een gesprek, loopt alsnog vast als hij niet doorheeft dat het eigenlijke gesprek ergens anders over gaat. Iemand die stug blijft tegenwerken op een simpel verzoek, doet dat zelden zonder reden. Vaak zit die reden onder de oppervlakte: onzekerheid over de eigen positie, een oud conflict, of een belang dat niet hardop genoemd mag worden.

Het herkennen van die onderstroom is dus geen extra vaardigheid naast de rest. Het is de vaardigheid die bepaalt of alle andere vaardigheden effect hebben.

Vier manieren om een gesprek systemisch te openen

Een gesprek dat vastloopt op de inhoud, vraagt soms niet om een betere vervolgvraag, maar om een andere soort vraag. Vier openingen die ik zelf gebruik, afhankelijk van de situatie:

Als je vermoedt dat de vraag zelf al te snel naar oplossingen springt: “Je noemt [probleem]. Voordat we kijken naar oplossingen, wil ik graag even uitzoomen. Wat is de goede reden dat deze situatie bestaat?”

Als je eerst het patroon wilt begrijpen voordat je duidt: “Laten we eerst het grotere plaatje schetsen. Wanneer merk je [probleem] het meest? En wanneer juist niet?”

Als iets zich herhaalt en de gebruikelijke aanpak niet werkt: “Ik hoor dat dit al meerdere keren is voorgekomen. Dat is vaak een teken dat er iets in de onderstroom speelt. Voel je dat ook?”

En soms zit de informatie niet in woorden, maar in het lijf van de ander: “Als je aan deze situatie denkt, wat voel je dan in je lijf? Waar zit de spanning?”

Geen van deze vragen is ingewikkeld. Het lastige zit in het moment zelf: de moed om ze te stellen wanneer het gesprek al ongemakkelijk is, en het vertrouwen om te blijven zitten met wat er dan naar boven komt.

Hoe we dit bij The GROW Helix ontwikkelen

Dit soort vragen lezen is niet hetzelfde als ze durven stellen. Het verschil zit in het moment dat de ander reageert: met stilte, met weerstand, met iets wat je niet had verwacht.

Daarom oefenen deelnemers bij The GROW Helix deze openingen met de AI-oefenpartner, in een realistische situatie, zo vaak als nodig. Niet om de vraag uit het hoofd te leren, maar om te ervaren wat er gebeurt als je hem daadwerkelijk stelt, en om vanuit die ervaring de vaardigheid verder te ontwikkelen om zo’n gesprek te voeren. Pas als je hebt gevoeld hoe een stilte aanvoelt, of hoe iemand dichtklapt, leer je om daar doorheen te bewegen in plaats van eromheen.

Leestip

Voor wie dieper in dit onderscheid wil duiken: RIJP, van Yvonne Hoogenboom en Justine van Lingen, biedt een toegankelijke ingang in systemisch werken en de dynamiek tussen boven- en onderstroom in organisaties.

Deze week proberen

Kies één gesprek dat vastloopt of steeds terugkomt. Stel, in plaats van door te vragen op de inhoud, één van de vier vragen hierboven. Let niet op het antwoord, maar op wat er verandert in de toon van het gesprek.